May 12

Quran təfsirinin əsasları və növləri

Spread the love

Giriş

Uca Allahın son vəhyi olan Müqəddəs Quran, hər şeyi haqqıyla bilən
Allahın insanın hər iki dünyada səadətə qovuşması üçün ehtiyacı olan
ən əsas məqamları açıqladığı kitabdır. Uca Allah buyurur:

﴿وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَاناً لِكُلِّ شَيْءٍ﴾

“…Biz Quranı sənə hər şeyi izah etmək üçün nazil etdik”

Müqəddəs Quran, 16:89

Quran Allahın kəlamıdır və bu Kitabın ilahiliyini və Muhammədin
(Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun) peyğəmbərliyinin
doğruluğunu sübut edən əsas möcüzələrdən biridir. Uca Allah bizə xəbər
verir ki, heç kim Quranın bənzəri olan mükəmməl gözəl nəql üslubuna
malik, lakonik və mükəmməl mənalı bir kitab qələmə ala bilməz. Uca
Allah buyurur:

﴿قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَىٰ أَنْ يَأْتُوا
بِمِثْلِ هَٰذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ
بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا﴾

“De (Ya Peyğəmbərim!): ‘Əgər insanlar və cinlər bir yerə yığışıb bu
Qurana bənzər bir şey gətirmək üçün bir-birinə kömək etsələr, yenə də
ona bənzərini gətirə bilməzlər”.

Müqəddəs Quran, 17:88

Uca Allah Quranı insanlara bir rəhbər olaraq, onun ayələrinin mənaları
üzərində düşünsünlər deyə nazil edib:

﴿كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ
وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ﴾

“ (Ya Peyğəmbər! Bu Quran) sənə nazil etdiyimiz mübarək
(xeyir-bərəkətli) bir Kitabdır ki, (insanlar) onun ayələrini düşünüb
dərk etsinlər və ağıl sahibləri də ondan ibrət alsınlar!”

Müqəddəs Quran, 38:29

Lakin, Quran ayələri üzərində doğru-düzgün düşünmək və onları anlamaq
üçün, hər bir müsəlman Quranın doğru təfsirini öyrənməli və ona riayət
etməlidir. Çünki, bütün müsəlman təriqət və firqələrin tək bir Qurana
inanmasına baxmayaraq, Quran ayələrinin mənalarının müxtəlif təfsiri
onların hamısını bir-birindən fərqləndirir. Quran təfsiri son dərəcə
məsuliyyətli bir işdir. Çünki, təfsirçi Uca Allahın kəlamlarını şərh
etdiyi iddiasındadır və bununla da, Onun adından danışmış olur. Əbu
Bəkrin (Allah ondan razı olsun) belə dediyi rəvayət olunur:

“Mən Allahın kitabını bilmədiyim bir şeylə təfsir etsəm, hansı göy
məni kölgələndirər, hansı yer məni üstündə gəzdirər?!” 1.

Bu fakt, Allah haqqında yalan danışmamaq və zəlalətə düşməmək üçün
Quranın doğru təfsirini öyrənməyin və bu işdə əməlisaleh sələflərin
yolu ilə getməyin mühümlüyünə dəlalət edir.

Uca Allah buyurur :

﴿قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا
بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا
بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى
اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾

“De: ‘Rəbbim yalnız aşkar və gizli alçaq işləri , hər cür günahı,
haqsız zülmü, Allahın haqqında heç bir dəlil nazil etmədiyi hər hansı
bir şeyi Ona şərik qoşmağınızı və Allaha qarşı bilmədiyiniz şeyləri
deməyinizi haram buyurmuşdur”.

Müqəddəs Quran, 7:33

Quran təfsirinin növləri

Quran təfsirinin iki əsas növü mövcuddur:

Quranın rəvayətlərlə təfsiri (təfsir bil-mə’sur — التفسير بالمأثور)
Quranın rəy ilə təfsiri (təfsir bir-ra’y — التفسير بالرأي)

Birinci növ təfsirin Quranın rəvayətlə təfsiri adlanmasının səbəbi
odur ki, Quran ayələrinin mənası, insanın gəldiyi məntiqi nəticələrə
əsasən yox, Quran və Sünnə kimi mövcud rəvayətlərə müvafiq olaraq
təfsir edilir. Quranın rəy ilə təfsiri ikinci təfsir növünə aiddir.

Bu təfsir növlərindən hər birini ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək.

Quranın rəvayətlərlə təfsiri

Bu təfsir növü ən yaxşı təfsir növü hesab edilir. Bu təfsir növü,
Quran mətnlərinin təfsiri zamanı ardıcıllığa riayət olunması mütləq
hesab edilən 4 əsas kateqoriyaya bölünür:

Quranla təfsir
Sünnə ilə təfsir
Səhabələrin təfsiri ilə təfsir
Tabiinlərin təfsiri ilə təfsir

1. Quranın Quranla təfsiri – Quran ayələrinin digər Quran ayələri ilə
təfsiridir.

Məsələn, necə ki, Uca Allah buyurur :

﴿وَالسَّمَاءِ وَالطَّارِقِ ، وَمَا أَدْرَاكَ مَا الطَّارِقُ ،
النَّجْمُ الثَّاقِبُ﴾

“And olsun göyə və gecə gələnə! Sən nə bilirsən ki, gecə gələn nədir?!
O, (zülməti) yaran parlaq ulduzdur!”

Müqəddəs Quran, 86:1-3

Beləliklə, Uca Allah bu ayədə “gecə gələnin” nə məna daşıdığını Özü xəbər verir.

Həmçinin, Uca Allah buyurur :

﴿الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَٰئِكَ
لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ﴾

“İman gətirib imanlarını zülmə qatışdırmayanlar əmin-amanlıqdadırlar.
Haqq yola yönəlmişlər də onlardır!”

Müqəddəs Quran , 6:82

Peyğəmbər (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun) bu ayədəki
“zülm” kəliməsinin şirk mənasını verdiyini və aşağıdakı ayə ilə təfsir
olunduğunu bildirmişdri:

﴿إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ﴾

“…Doğrudan da, Allaha şərik qoşmaq böyük zülmdür!”

Müqəddəs Quran, 31:13

Buxari və Müslim öz hədis toplularında rəvayət ediblər ki, Uca Allah “
İman gətirib imanlarını zülmə qatışdırmayanlar əmin-amanlıqdadırlar.
Haqq yola yönəlmişlər də onlardır!” ayəsini nazil etdikdə, müsəlmanlar
ümidsizliyə qapanaraq dedilər:

“Ey Allahın Elçisi! Bizlərdən kim öz imanını zülmə qarışdırmaz?”

Peyğəmbər (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun) cavabında buyurmuşdur:

“O zülm sizin başa düşdüyünüz zülm deyildir. Bu zülm şirkdir (Allaha
şərik qoşmaqdır). Heç Loğmanın sözünü eşitməmisinizmi:

﴿وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا
تُشْرِكْ بِاللَّهِ ۖ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ﴾

“…bir zaman Loğman öz oğluna nəsihət edərək belə demişdi: ‘Oğlum!
Allaha şərik qoşma. Doğrudan da, Allaha şərik qoşmaq böyük zülmdür!”
(Müqəddəs Quran, 31:13).

Bəs bir ayənin digər ayənin təfsiri olduğunu necə bilmək olar? Bunu
iki yolla öyrənmək olar: ya nəzərdən keçirdiyimiz iki nümunədə olduğu
kimi vəhy vasitəsilə (Quran və Sünnənin köməyi ilə); ya da təfsirçinin
ictihadı vasitəsilə. Birinci halda təfsiri qəbul etmək vacibdir və
ayələri başqa cür təfsir etmək icazəli deyildir. İkinci halda isə,
təfsir təfsirçinin ictihadının nəticəsi olduğu üçün qəbul olunmaya
bilər.

2. Quranın Sünnə ilə təfsiri

Bu halda ayənin təfsirini Peyğəmbər (Allahın salavat və salamı onun
üzərinə olsun) özü edir və bu səbəbdən ayəni başqa cür təfsir etmək
icazəli deyil. Axı Peyğəmbər (Allahın salavat və salamı onun üzərinə
olsun) və Sünnə birlikdə Quranın təfsiridir. Uca Allah buyurmuşdur:

﴿وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ﴾

“Sənə də zikri nazil etdik ki, insanlara onlara nazil ediləni izah edəsən…”

Müqəddəs Quran, 16:44

Uca Allah Quranı ümumi öyüd-nəsihət kimi, Sünnəni isə bu
öyüd-nəsihətin təfsilatlı təfsiri olaraq nazil etmişdir. Odur ki, imam
əl-Əuzai (88-157-ci illər) demişdir:

“Sünnənin Qurana ehtiyacı olmasından daha çox, Quranın Sünnəyə ehtiyacı var” 2.

Beləliklə, Sünnə də Quran kimi Allahın vəhyidir. Uca Allah buyurur :

﴿وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ ، إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ﴾

“O, kefi istəyəni (havadan) danışmır. Bu, ancaq (Allah dərgahından)
nazil olan bir vəhydir.”.

Müqəddəs Quran, 53:3-4

Həmçinin Peyğəmbər (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun)
Sünnə ilə bağlı buyurmuşdur:

“Həqiqətən mənə Quran və onun misli (hədislər) verilmişdir…” 3

Quran təfsirinin bu növünə dair çoxsaylı nümunələr mövcuddur. Bircə
nümunə ilə kifayətlənək. Uca Allah buyurur :

﴿لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَىٰ وَزِيَادَةٌ﴾

“Yaxşı işlər görənlər üçün ən yaxşısı (Cənnət) və daha artıq mükafat gözləyir…”

Müqəddəs Quran, 10:26

Peyğəmbər (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun) “artıq”
sözünü Uca Allaha baxmaq şərəfinə nail olmaq kimi təfsir etmişdir.
İmam Müslimin Suheyb ibn Sinandan rəvayət etdiyi uzun hədisdə
Peyğəmbər (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun) buyurmuşdur:

“Cənnət əhli Cənnətə daxil olduğu zaman Allah Təbarəkə və Təalə belə
buyuracaq: “İstəyirsinizmi sizə nə isə artırım?” Onlar deyəcəklər:
“Sən bizim üzümüzü ağ etmədinmi?! Bizi atəşdən qurtarıb Cənnətə daxil
etmədinmi?!” Bunun ardından Allah hicabı qaldıracaq. Artıq onlara
özlərinin İzzətli və Qüdrətli Rəbbinə baxmaqdan daha əziz bir şey
verilməyəcəkdir. Bundan gözəl mükafat ola bilərmi?”. Daha sonra
Allahın

Elçisi aşağıdakı ayəni oxudu:

﴿لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَىٰ وَزِيَادَةٌ﴾

“Yaxşı işlər görənləri ən yaxşısı (Cənnət) və daha artıq mükafat
gözləyir”. (Müqəddəs Quran, 10:26).

Sünnə ilə Quran təfsiri müxtəlif yollarla edilə bilər:

А) Quranın mütləq hökmlərini şərtləndirir (təkyid əl-mutləq):

Uca Allah buyurur :

﴿يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ﴾

“Allah övladlarınız haqqında sizə tövsiyə buyurur ki, oğula iki qız
hissəsi qədər pay düşür…”

Müqəddəs Quran, 4:11

Quranın bu hökmləri miras məsələsində ümumi məna kəsb edir və
istisnasız olaraq bütün valideynləri və uşaqları əhatə edir. Lakin,
Sünnədə bu hökmdən istisna bir hal mövcuddur. Belə ki, valideynlərdən
biri kafir olduqda bu ayə həmin valideynlərə və onların uşaqlarına aid
edilmir.

Peyğəmbər (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun) buyurub:

“Kafirdən möminə miras qalmır, mömindən də kafirə miras qalmır” 4

B) Quranın ümumi hökmlərini konkretləşdirir (təxsis əl-umum)

Uca Allah buyurur :

﴿وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا﴾

“ Oğru kişi ilə oğru qadının gördükləri işin əvəzi kimi Allahdan cəza
olaraq əllərini kəsin ”

Müqəddəs Quran, 5:38

Bu ayə 2 ümumi hökmə dəlalət edir:

Birincisi: oğurluğun miqyasından asılı olmayaraq istənilən oğrunun
əlləri kəsilməlidir.

İkincisi: qollar bütünlüklə, çiyindən aşağı kəsilməlidir.

Lakin, Sünnə bu ayəni konkretləşdirir və dəlalət edir ki, əgər
oğurlanmış əmlakın dəyəri dinarın dörddə-birindən azdırsa (bir dinar
4, 25 qram qızıla bərabərdir), o zaman bu cəza oğruya tətbiq edilmir.
Peyğəmbər (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun) buyurmuşdur:

“Oğrunun əli, yalnız dinarın dörddə biri və ondan çox məbləğdə
oğurluqda kəsilər” 5.

Həmçinin, Sünnə bu ayəni konkretləşdirir və əlin yalnız biləkdən
kəsilməli olduğuna işarə edir.

C) Quranın ümumi hökmlərini açıqlayır (təfsıl əl-mucməl)

Məsələn, bir çox ayələrdə Uca Allah buyurur :

﴿وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ﴾

“ Namaz qılın” (Müqəddəs Quran, 2:43).

Lakin, namazı necə qılmaq lazım olduğunu, namazın hansı şərtləri
olduğunu, namazı gündə neçə dəfə və hansı vaxtlarda qılmaq lazım
olduğunu isə biz ancaq Peyğəmbərin (Allahın salavat və salamı onun
üzərinə olsun) namazla bağlı bütün hökmlərin təfsilatlı açıqlamasını
verdiyi Sünnə vasitəsilə öyrənməklə bilə bilərik. Peyğəmbər (Allahın
salavat və salamı onun üzərinə olsun) buyurmuşdur:

“Namazı mənim qıldığım kimi qılın” 6.

D) Quranda aydın olmayanları açıqlayır (bəyan əl-mubhəm)

Uca Allah Məhəmməd Peyğəmbərə (Allahın salavat və salamı onun üzərinə
olsun) üz tutaraq buyurur :

﴿وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَىٰ أَنْ
يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا﴾

“ (Ya Rəsulum!) Gecənin bir vaxtı durub ancaq sənə xas olan əlavə
(təhəccüd) namazı qıl. Ola bilsin ki, Rəbbin sən təriflənən bir məqam
bəxş etsin ”

Müqəddəs Quran, 17:79

Əgər Peyğəmbərin (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun)
Sünnəsinə müraciət etmədən Quranla məhdudlaşsaq, “təriflənən bir
məqam” (ərəbcə “məqam-mahmud”) kəlməsinin nə məna kəsb etdiyi bizə
aydın olmayacaq. Lakin, Sünnə “təriflənən məqam” kəliməsinin Qiyamət
günü öz sahibinə Qüdrətli Allahın qarşısında dəhşət və qorxu içində öz
hesabını gözləyən bütün məxluqatı şəfaət etmək imkanı verən müstəsna
bir məqam olduğunu açıqlayır. O vahiməli gün Allahın məxluqlar
arasında haqq-hesaba başlaması və bütün möminləri bürüyəcək dəhşət və
kədər hissini yüngülləşdirməsi üçün Onun qarşısında şəfaət etmə hüququ
müstəsna olaraq yalnız Məhəmməd Peyğəmbərə (Allahın salavat və salamı
onun üzərinə olsun) veriləcəkdir. İmam Buxari İbn Ömərdən (Allah
onlardan razı olsun) rəvayət edir:

“Həqiqətən, Qiyamət günü insanlar dizləri üstündə (qorxu içində)
gözləyəcəklər. Hər bir qövm öz peyğəmbərinin ardınca gedərək ona
yalvaracaq: “Ey filankəs, bizə şəfaətçi ol”. Lakin, bütün
peyğəmbərlər bundan imtina edəcək, növbə Məhəmməd Peyğəmbərə çatacaq
və məhz o, şəfaətçi olacaqdır. Allahın ona bəxş etdiyi təriflənən
məqam da məhz budur”

Beləliklə, Quranın Sünnə ilə təfsirini öyrənmək üçün, bir qayda olaraq
“Quranın təfsiri” adlı ayrıca fəslin yer aldığı hədis toplularına
müraciət etmək lazımdır. Bu fəsildə toplunun müəllifi Quranın təfsiri
ilə bağlı bütün hədisləri toplamağa çalışıb. Həmçinin, Quranın Sünnə
ilə təfsirini öyrənmək üçün, hədis topluları kimi, Peyğəmbərin kamil
isnada malik hədislərinin və səhabələrin sözlərinin toplandığı təfsir
kitablarına müraciət olunur. Əsasən bu istiqamətdə İbn Cərir ət-Təbəri
(224-310-cu illər) və İbn Kəsirin (701-774-cü illər) təfsirləri
məşhurdur.

Qeyd: Sünnə dedikdə, biz Peyğəmbərin (Allahın salavat və salamı onun
üzərinə olsun) yalnız səhih hədislərini nəzərdə tuturuq. Çünki,
Qurandan fərqli olaraq, heç də bütün hədislər səhih deyil.

3. Səhabələrin təfsiri ilə Quran təfsiri

Şeyxülislam İbn Teymiyyə (Allah ona rəhmət etsin) buyurur :

“Əgər sən ayənin təfsirini Quranda və Sünnədə tapmasan, bu halda
səhabələrin təfsirinə üz tutmalısan. Ona görə ki, onlar bu məsələdə ən
məlumatlı insanlardır. Çünki, onlar Quranın endirilməsinin və icra
edilməsinin şahidləri olublar və səhih biliklərə sahibdirlər və dini
tam şəkildə fəhm ediblər. Xüsusilə, səhabələr sırasından alimlərin və
dörd rəşidi xəlifə və İbn Məsud kimi digər məşhur səhabələrin
təfsirinə qayıtmaq lazımdır” 7.

Beləliklə, əgər biz ayənin təfsirini Quran və Sünnədə tapmırıqsa, o
zaman Peyğəmbərin (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun)
səhabələrinin təfsirinə üz tutmalıyıq. Səhabələrin təfsiri
çərçivəsindən kənara çıxaraq Quranı başqa cür təfsir etmək icazəli
deyil. Bu, İbn Teymiyyənin açıqladığı iki səbəblə əlaqəlidir:

— Onlar bu ümmətin ən elmli insanları idi. Çünki, elmi birbaşa
Peyğəmbərdən (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun) alıb və
Quranın endirilməsinin şahidi olublar.

— Onlar Peyğəmbərdən (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun)
sonra bu ümmətin ən mömin, ən təqvalı insanları olublar.

Birinci fakta Quran və Sünnədən çoxsaylı dəlillər işarə edir. Məsələn,
necə ki, Peyğəmbər (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun)
Quran təfsirçisi olması üçün Abdullah ibn Abbas üçün Allaha dua edərək
demişdir:

“Ya Rəbb! Onu dində fəqih (anlayış sahibi) et və Kitabın (Quranın)
təfsirini ona öyrət” 8.

Uca Allah öz Peyğəmbərinin duasını qəbul etdi və İbn Abbas Quranın ən
elmli təfsirçilərindən birinə çevrilərək “Quranın mütərcimi”
(“turcumən əl-Quran”) ləqəbini almışdır. Peyğəmbərin digər bir
səhabəsi olan Abdullah ibn Məsud İbn Abbasın təfsir elminə dair dərin
biliklərindən dolayı heyranlığını dilə gətirərək deyirdi:

“Quranın bu mütərcimi necə də gözəldir” 9.

Halbuki, İbn Məsud özü Allaha and içərək deyirdi:

“Özündən qeyri haqq ilah olmayana and olsun ki, Quranda nazil olma
səbəbinin və nazil olma yerinin mənə məlum olmadığı bir surə və bir
ayə yoxdur” 10.

Peyğəmbərin (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun)
səhabələrinin ən mömin və Allaha ən yaxın insanlar olduğuna gəldikdə
isə, bununla da bağlı Quran və Sünnədə çoxsaylı dəlillər var. Uca
Allah Peyğəmbərin səhabələrinin ünvanına aşağıdakı tərifləri
yağdırmışdır:

﴿وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ
وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا
عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ
خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۚ ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ﴾

“Dində hamını ötüb ke­çən ilk mü­hacirlərə və ənsarlara, həm­çinin
yax­şı işlər görməkdə onların ardınca gedənlərə gəlincə, Allah
onlardan razı­dır, onlar da Ondan razıdırlar. (Allah) onlar üçün
(ağacları) altından çaylar axan, içində əbədi qalacaqları Cənnət
bağ­ları hazırlamışdır. Bu, böyük uğurdur”.

Müqəddəs Quran, 9:100

Həmçinin Peyğəmbər (Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun) buyurmuşdur:

“İnsanların ən xeyirlisi əsrimdəki müsəlmanlardır (yəni, səhabələr).
Onlardan sonra ən xeyirliləri onlardan sonra gələnlərdir (yəni,
tabiinlər). Onlardan sonra ən xeyirliləri isə onlardan sonra
gələnlərdir (yəni, tabiinlərin tələbələri)” 11.

4. Tabiinlərin təfsiri ilə Quran təfsiri

Tabiinlər – Peyğəmbərin səhabələrini görüb, lakin, Peyğəmbərin
(Allahın salavat və salamı onun üzərinə olsun) özünü görməyən
müsəlmanlardır.
Tabiinlər – yuxarıda qeyd olunan hədisdə deyildiyi kimi, Peyğəmbərin
səhabələrindən sonra ən xeyirli insanlardır. Şeyxulislam İbn Teymiyyə
(Allah ona rəhmət etsin) demişdir:

“Əgər ayənin təfsirini Quranda, Sünnədə və səhabələrin təfsirində
tapmaq mümkün olmurdusa, belə olan halda bir çox imamlar tabiinlərin
təfsirinə üz tuturdular” 12.

Məşhur təfsirçi tabiinlər arasında İbn Abbas, Əbu Hureyrə, İbn Məsud
və İbn Ömər kimi məşhur alim səhabələrin tələbələri olmuş Mücahid,
İkrimə, Qatədə, Səid ibn Cübeyr, Səid ibn Museyyib, Məsruk, Dəhhaq,
Həsən əl-Bəsri, Ata ibn əbi Rabəh xüsusi ilə seçilir.

Ən görkəmli müfəssirlərdən və İbn Abbasın ən yaxşı tələbələrindən biri
olan Mücahid demişdir:

“Mən hər ayədə dayanaraq onun mənasını soruşa-soruşa Quranı başdan
sonacan üç dəfə İbn Abbasa oxumuşam” 13.

Lakin, tabiinlərin Quran təfsiri, səhabələrin təfsirindən geri qalır.
Belə ki, səhabələrin təfsirinə zidd getmək qadağan olunub. Əgər
tabiinlər hər hansı bir ayənin təfsirində ixtilafa düşüblərsə, ərəb
dilinin qrammatikasına və ya İslamın ümumi prinsip və hökmlərinə
əsasən bu ayəni fərqli cür təfsir etmək olar. İbn Teymiyyə ( Allah ona
rəhmət etsin) demişdir:

“Əgər tabiinlər hər hansı bir məsələ ilə bağlı yekdil rəydədirlərsə,
şübhəsiz ki, bu rəy haqqdır və ona zidd getmək icazəli deyil. Lakin,
əgər onlar hər hansı bir məsələdə ixtilafa düşüblərsə, onlardan
birinin rəyini digərinin rəyindən üstün tutmaq vacib deyil. Belə olan
halda, səhih rəyin müəyyən olunması üçün Quranın təfsir üsuluna,
Sünnəyə, ərəb dilinin qrammatikasıan və ya səhabələrin rəyinə müraciət
etmək icazəlidir” 14.

Quranın rəy ilə təfsiri

Quranın bu təfsir növünün həddən artıq ciddi qaydaları və şərtləri
var. Bu qayda və şərtlərə əməl etmədikdə, təfsirçi mütləq şəkildə
ayənin təfsirində xətaya yol verəcək və bununla da ən böyük
günahlardan birini işləmiş – Allah haqqında elmsiz danışmış olacaq.
Uca Allah buyurur:

﴿قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا
بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا
بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى
اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾

“De: ‘Rəbbim yalnız aşkar və gizli alçaq işləri (zina etmək, lüt
gəzmək və s.), hər cür günahı, haqsız zülmü, Allahın haqqında heç bir
dəlil nazil etmədiyi hər hansı bir şeyi Ona şərik qoşmağınızı və
Allaha qarşı bilmədiyiniz şeyləri deməyinizi haram buyurmuşdur”.

Müqəddəs Quran, 7:33

Şeyx Muhamməd Bəzmul (Allah onu qorusun) Quranın rəy ilə təfsiri üçün
aşağıdakı şərtləri qeyd etmişdir:

Rəy ilə təfsir rəvayətlərlə təfsirə zidd olmamalıdır;
Rəy ilə təfsir əvvəlki və sonrakı ayələrin mənasına müvafiq olmalı və
ayələrin kontekstindən çıxarılmamalıdır;
Rəy ilə təfsir hər hansı bir şəri əsasa zidd olmamalıdır;
Rəy ilə təfsir ərəb dilinin qrammatikasına zidd olmamalıdır;
Rəy ilə təfsir dində hər hansı bir yeniliyi (bidəti) dəstəkləməməlidir 15.

Yuxarıda sadalanan şərtlərə riayət edərək Quranın rəy ilə təfsirinə
nümunə olaraq Əhli-Sünnə alimlərinin aşağıdakı ayələrlə bağlı
təfsirini misal gətirmək olar:

﴿كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ، ثُمَّ
إِنَّهُمْ لَصَالُو الْجَحِيمِ ، ثُمَّ يُقَالُ هَٰذَا الَّذِي كُنْتُمْ
بِهِ تُكَذِّبُونَ﴾

“Xeyr, həmin gün onlarla Rəbbi arasına pərdə çəkiləcək! Sonra onlar
Cəhənnəmə girəcəklər və (onlara) deyiləcək: ‘Budur sizin yalan hesab
etdiyiniz (Cəhənnəm)!”

Müqəddəs Quran, 83:15-17

İmam Şafii (Allah ona rəhmət etsin) bu ayənin təfsirini aşağıdakı kimi
vermişdir:

“Kafirlərlə Rəbbləri arasında pərdənin olması, möminlərin Onu
görəcəyinə dəlalət edir” 16.

Bu ayələrin imam Şafii tərəfindən bu cür təfsiri həm rəy ilə təfsirin
yuxarıda sadaladığımız şərtlərinə müvafiqdir, həm də islam əqidəsinə
və çoxsaylı Quran ayələrinə və səhih hədislərə tam müvafiqdir. İbn
Kəsir bu ayənin təfsirində aşağıdakıları demişdir:

“İmam Şafiinin (Allah ona rəhmət etsin) bu gözəl təfsiri, bu ayənin
diqqətli fəhminə əsaslanır. Bundan əlavə, bu təfsir həm də Uca Allahın
digər sözlərinə də tamamilə müvafiqdir”:

﴿وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ ، إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ﴾

“O gün neçə-neçə üzlər sevinib güləcək, Öz Rəbbinə baxacaqdır!”.

Müqəddəs Quran, 75:22-23

“Həmçinin, möminlərin Qiyamət günü öz Rəbblərini görəcəklərinə dəlalət
edən çoxlu saydı səhih hədis mövcuddur. Onlar Allahı həm Qiyamət günü,
həm də Cənnət bağlarında öz gözləri ilə seyr edəcəklər”17.

Digər görkəmli Əhli-Sünnə alimi İbn Rəcəb (Allah ona rəhmət etsin)
imam Şafiinin təfsirini tamamlayaraq daha irəli getmiş və bu ayələrdən
Cəhənnəm əhli üçün ən qorxunc cəzanın onların öz Rəbblərindən pərdə
ilə ayrılması və Onun cəmalını görməkdən məhrum olması olduğunu
çıxarmışdır. İbn Rəcəb bu izahını Uca Allahın bu ayələrdə
böyükdən-kiçiyə 3 cəza növünə işarə etdiyi faktına əsasən vermişdir.
İbn Rəcəb öz “Cəhənnəm odu ilə qorxudulma və Cəhənnəm əhlinin halı ilə
tanışlıq” kitabında “Cəhənnəm əhlinə verilən ən böyük cəza – Rəbbləri
ilə aralarında pərdə çəkilməsi” adlı xüsusi bir fəsil ayırmışdır.
Ardınca İbn Rəcəb yazır:

“Cəhənnəm əhlinə verilən ən böyük cəza, Rəbbləri ilə aralarında
pərdənin çəkilməsi, Ondan uzaqlaşdırılmaları və Onun qəzəbinə düçar
olmalarıdır. Cənnətdəki bütün həzzlərdən Cənnət əhlinə verilən ən
böyük həzz isə Onun cəmalını seyr etmək imkanı olacaq. Uca Allah
buyurub:

﴿كَلَّا إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ ، ثُمَّ
إِنَّهُمْ لَصَالُو الْجَحِيمِ ، ثُمَّ يُقَالُ هَٰذَا الَّذِي كُنْتُمْ
بِهِ تُكَذِّبُونَ﴾

“Xeyr, həmin gün onlarla Rəbbi arasına pərdə çəkiləcək! Sonra onlar
Cəhənnəmə girəcəklər və (onlara) deyiləcək: ‘Budur sizin yalan hesab
etdiyiniz (Cəhənnəm)!’.

Müqəddəs Quran, 83:15-17

Beləliklə, Uca Allah Cəhənnəm əhlinə veriləcək üç növ cəzanı
xatırladır: Onunla aralarında pərdə çəkilməsi, sonra Cəhənnəmə düşmək,
daha sonra isə onların dünya həyatında əl atdıqları hiylə və
yalanların pislənməsi və üzə çıxarılması 18.

Yuxarıda sadaladığımız şərtlərə riayət etmədən Quranı rəy ilə təfsir
etməyə gəldikdə isə, bu təfsir növünə doğru yoldan azmış müxtəlif
təriqətlərin nümayəndələrində rast gəlmək olar. Bundan əlavə, hər
hansı bir məhdudiyyət və qayda tətbiq edilmədən Quranı rəy ilə təfsir
etmək, bütün təriqət və cərəyanların təfsir üsuludur. Məsələn, buna
nümunə olaraq ifratçı sufilərin Uca Allahın aşağıdakı sözlərini təfsir
etməsini misal gətirmək olar:

﴿وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّىٰ يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ﴾

“Və sənə yəqin (ölüm) gələnədək Rəbbinə ibadət et!”.

Müqəddəs Quran, 15:99

İfratçı sufilər bu ayəyə və daha sonra öz ağıllarına əsaslanaraq iddia
edir ki, insan ibadətlərdə cidd-cəhd göstərməklə “yəqinlik halına”
çatmağa qadirdir və bundan sonra onun üzərindən namaz qılmaq və digər
ibadətlər düşmüş olur. Bu rəy ilə təfsir yuxarıda sadalanan vacib
şərtlərə müvafiq deyil, çünki, İslamın əsaslarına ziddir, dinə yenilik
gətirir və səhih rəvayətlərin təfsirinə müxalifdir.

Nəticə

Bu məqalədə biz Allahın iznilə Quran təfsirinin növlərini və onlarla
bağlı əsas qaydalar və şərtləri öyrəndik. Lakin, bu qaydaları öyrənmək
sıravi müsəlmana heç bir halda Quranın təfsirinə başlamaq hüququ
vermir. Əksinə, bu məqaləni tərtib etməklə onu vurğulamaq istəyirdik
ki, Quran təfsiri çoxsaylı rəvayətlərin, ərəb dilinin qrammatikası və
üslubunun dərin şəkildə fəhm edilməsi və İslam əqidəsi və İslam
hüququnun ümumi şəkildə öyrənilməsinə əsaslanan mürəkkəb və dəqiq bir
elmdir. Bu, ona dəlalət edir ki, bu nəcib işlə yalnız nüfuzlu İslam
alimləri və ya güclü elm tələbələri məşğul ola bilər.

Bu məqalənin tərtib edilməsində əsas məqsəd, səhih Quran təfsirinin
şərtlərinin açıqlanmasıdır ki, müsəlmanlar düzgün təfsiri, müxtəlif
təriqətlərin ardıcıllarının və savadsız müsəlmanların əl atdığı
əsassız təfsirdən ayıra bilsin.

Uca Allahdan müsəlmanları cəhalət zülmətindən və bidətdən İslam və
Sünnə işığına çıxarmasını diləyirəm. Həqiqətən, Uca Allah öz
qullarının duasını eşidir və cavab verir.

Hazırladı: Ramin Mütəllim

“SunnaPortal.com” saytından tərcümə olunub.

Əsas mənbələr:

“Usul fi ət-Təfsir”, Muhamməd ibn Salih əl-Useymin
“ Muqaddimə fi usul ət-Təfsir”, şeyxülislam İbn Teymiyyə
“Şərhu Muqaddimə fi usul ət-Təfsir ”, Muhamməd ibn Salih əl-Useymin
“ Şərhu Muqaddimə fi usul ət-Təfsir ”, Muhamməd ibn Ömər Bəzmul
“ Şərhu Muqaddimə fi usul ət-Təfsir ”, Muhamməd ibn Qalib əl-Umari
“Təfsir əl-Quran əl-Azim”, Hafiz İbn Kəsir

Qeydlər:

“Muqaddimə Təfsir İbn Teymiyyə ”, səh. 32.
“Əl-Ədəb əş-Şəriyyə” 307/2.
Əbu Davud; şeyx Əlbani hədisin səhihliyini təsdiqləyib.
Buxari, Müslim.
Buxari.
Buxari.
“ Muqaddimə Təfsir İbn Teymiyyə ”, səh. 27.
Buxari, Müslim.
“Fədail əs-Səhab”: 2/845.
Müslim.
Buxari, Müslim.
“ Muqaddimə Təfsir İbn Teymiyyə ”, səh. 30.
“Muqaddimə Təfsir İbn Teymiyyə ”, səh. 30.
“Muqaddimə Təfsir İbn Teymiyyə”, səh. 31.
“ Şərhu Muqaddimə fi usul ət-Təfsir ”, səh. 25-26.
“Təfsir İbn Kəsir”, 600/4.
“Təfsir İbn Kəsir” 653/4.
“Ət-Təxvif min ən-Nər və ət-Tərif bihəl Dar əl-Bəvar”, səh.195-196.

Məqalə abubakr-mescidi.com saytından götürülmüşdür

Rəylər

Rəy

334 şərh

Şərh formasını keç

  1. ksX3zE Wir freuen uns auf Ihren Anruf oder Ihren Besuch.

  2. “This is very interesting, You are a very skilled blogger. I’ve joined your rss feed and look forward to seeking more of your wonderful post. Also, I have shared your website in my social networks!”

  3. “Hey there! Someone in my Myspace group shared this website with us so I came to take a look. I’m definitely enjoying the information. I’m book-marking and will be tweeting this to my followers! Wonderful blog and amazing design and style.”

  4. Im thankful for the article post.Much thanks again. Great.

  5. whoah this blog is fantastic i love reading your posts. Keep up the great work! You know, lots of people are looking around for this information, you can aid them greatly.

  6. You completed various fine points there. I did a search on the matter and found most folks will have the same opinion with your blog.

  7. Im thankful for the blog post.Really looking forward to read more. Much obliged.

  8. I appreciate you sharing this blog.Thanks Again. Great.

  9. There is perceptibly a bunch to identify about this. I believe you made some good points in features also.

  10. That is a good tip especially to those new to the blogosphere. Brief but very precise info Thanks for sharing this one. A must read article!

  11. Normally I don at read post on blogs, but I wish to say that this write-up very forced me to try and do it! Your writing style has been surprised me. Thanks, quite nice post.

  12. Appreciate you sharing, great post.Thanks Again. Want more.

  13. “Great article.Really thank you! Will read on…”

  14. So that as one So that tends to move in the corner. Adam compares the three big players, michael kors handbags,

  15. wow, awesome blog article.Really thank you! Awesome.

  16. Would appreciate to constantly get updated great blog !.

  17. Im thankful for the blog.Thanks Again. Great.

  18. A big thank you for your blog.Thanks Again. Want more.

  19. Normally I do not read post on blogs, however I would like to say that this write-up very pressured me to check out and do so! Your writing taste has been surprised me. Thank you, quite nice post.

  20. Photo Gallery helps you organize and edit your photos, then share them online.

  21. Great, thanks for sharing this blog.Thanks Again. Really Great.

  22. Thanks again for the blog.Much thanks again.

  23. “Im grateful for the blog post.Really looking forward to read more. Keep writing.”

  24. Really informative blog article. Will read on…

  25. This blog was how do you say it? Relevant!! Finally I have found something that helped me. Many thanks!

  26. Thanks for the meal!! But yeah, thanks for spending

  27. Thanks again for the article.Much thanks again. Awesome.

  28. usually posts some really exciting stuff like this. If you are new to this site

  29. Very good article. I definitely appreciate this site. Thanks!

  30. start my own blog (well, almostHaHa!) Wonderful job.

  31. Maybe that is you! Looking ahead to look you.

  32. I think this is a real great blog post.Thanks Again. Really Great.

  33. Im grateful for the article post.Thanks Again. Really Great.

  34. Way cool! Some very valid points! I appreciate you writing this article and the rest of the website is also very good.

  35. Really enjoyed this blog post.Really looking forward to read more.

  36. What web host are you the use of? Can I am getting your affiliate link for your host?

  37. Wow, great blog article.Much thanks again. Awesome.

  38. It as best to participate in a contest for among the best blogs on the web. I all suggest this website!

  39. Looking forward to reading more. Great blog article. Keep writing.

  40. Your style is unique in comparison to other folks I ave read stuff from. Thank you for posting when you ave got the opportunity, Guess I will just book mark this blog.

  41. It as difficult to find knowledgeable people about this topic, but you seem like you know what you are talking about! Thanks

  42. This particular blog is definitely cool and factual. I have picked up many helpful stuff out of this amazing blog. I ad love to return again soon. Thanks a lot!

  43. Very neat blog post.Really looking forward to read more.

  44. Regards for helping out, excellent info. If at first you don at succeed, find out if the loser gets anything. by Bill Lyon.

  45. I really liked your blog article. Want more.

  46. Way cool! Some extremely valid points! I appreciate you writing this write-up plus the rest of the site is extremely good.

  47. Thank you ever so for you article post.Really looking forward to read more. Much obliged.

  48. I truly appreciate this post. I have been looking everywhere for this! Thank God I found it on Bing. You have made my day! Thank you again.

  49. Ultimately, an issue that I am passionate about. I have looked for data of this caliber for the very last various hrs. Your website is tremendously appreciated.

  50. I truly appreciate this blog post. Fantastic.

  51. you are really a good webmaster. The site loading speed is incredible. It seems that you are doing any unique trick. Moreover, The contents are masterpiece. you ave done a wonderful job on this topic!

  52. Nice blog here! Also your website loads up very fast! What host are you using? Can I get your affiliate link to your host? I wish my web site loaded up as fast as yours lol

  53. I see something really interesting about your web blog so I saved to my bookmarks.

  54. There as certainly a great deal to learn about this issue. I love all of the points you have made.

  55. Take care!! Here iаАаб‚Т€а‚ my bl?g casino bonus

  56. you write. The arena hopes for more passionate writers like you who aren at afraid to say how they believe. All the time follow your heart.

  57. you are really a good webmaster. The website loading speed is amazing. It seems that you are doing any unique trick. Also, The contents are masterpiece. you have done a excellent job on this topic!

  58. Terrific work! That is the type of information that are meant to be shared around the net. Shame on Google for not positioning this put up higher! Come on over and consult with my site. Thanks =)

  59. This excellent website really has all the info I needed concerning this subject and didn at know who to ask.

  60. Very nice post. I just stumbled upon your weblog and wished to say that I have really enjoyed browsing your blog posts. After all I all be subscribing to your feed and I hope you write again soon!

  61. You made some clear points there. I did a search on the topic and found most people will approve with your site.

  62. Just Browsing While I was surfing yesterday I saw a excellent article about

  63. It as difficult to find educated people on this topic, but you sound like you know what you are talking about! Thanks

  64. Muchos Gracias for your article.Really looking forward to read more. Keep writing.

  65. pretty beneficial stuff, overall I feel this is well worth a bookmark, thanks

  66. you can always count on search engine marketing if you want to promote products online.

  67. This unique blog is really awesome and diverting. I have chosen many useful things out of this amazing blog. I ad love to come back over and over again. Thanks!

  68. Very good article.Much thanks again. Much obliged.

  69. You completed several fine points there. I did a search on the theme and found mainly persons will have the same opinion with your blog.

  70. Thank you ever so for you blog post.Thanks Again. Want more.

  71. I think this is a real great post.Much thanks again. Keep writing.

  72. some really great content on this site, regards for contribution.

  73. quality seo services Is there a way to forward other people as blog posts to my site?

  74. Your style is really unique in comparison to other people I ave read stuff from. Thanks for posting when you ave got the opportunity, Guess I will just bookmark this page.

  75. Really appreciate you sharing this blog article. Will read on

  76. Thanks for another magnificent article. Where else could anyone get that kind of info in such an ideal way of writing? I have a presentation next week, and I am on the look for such information.

  77. some truly excellent posts on this web site , thankyou for contribution.

  78. Wow! This can be one particular of the most beneficial blogs We ave ever arrive across on this subject. Basically Excellent. I am also a specialist in this topic so I can understand your hard work.

  79. It as nearly impossible to find knowledgeable people in this particular topic, however, you seem like you know what you are talking about! Thanks

  80. will certainly digg it and in my opinion recommend to

  81. website and detailed information you provide. It as good to come

  82. Wow, marvelous blog layout! How long have you been blogging for? you make blogging look easy. The overall look of your site is wonderful, as well as the content!. Thanks For Your article about sex.

  83. Supporting the publish.. all the best Truly beneficial perspective, many thanks for posting.. My web browsings seem complete.. thank you. So content to get located this article..

  84. Simply a smiling visitant here to share the love (:, btw outstanding layout.

  85. Outstanding post, I conceive people should learn a lot from this weblog its real user genial. So much wonderful information on here :D.

  86. VIP Scrapebox list, Xrumer link list, Download free high quality autoapprove lists

  87. Wow! I cant believe I have found your weblog. Extremely useful information.

  88. Wow! This can be one particular of the most beneficial blogs We have ever arrive across on this subject. Basically Great. I am also a specialist in this topic so I can understand your hard work.

  89. wonderful points altogether, you simply received a logo new reader. What might you suggest in regards to your submit that you made some days ago? Any positive?

  90. Thanks again for the blog article.Really thank you! Fantastic.

  91. Thanks for sharing this first-class write-up. Very inspiring! (as always, btw)

  92. This post is worth everyone as attention. How can I find out more?

  93. Wonderful article! We are linking to this particularly great content on our site. Keep up the great writing.

  94. Wow! Thank you! I continually wanted to write on my blog something like that. Can I take a part of your post to my website?

  95. There as certainly a lot to learn about this issue. I love all the points you have made.

  96. Normally I don at learn post on blogs, however I wish to say that this write-up very compelled me to take a look at and do it! Your writing taste has been surprised me. Thank you, quite great post.

  97. I value the post.Much thanks again. Want more.

  98. I think other web site proprietors should take this web site as an model, very clean and fantastic user friendly style and design, let alone the content. You are an expert in this topic!

  99. I truly appreciate this post. I have been looking all over for this! Thank goodness I found it on Google. You have made my day! Thank you again..

  100. Very good blog article.Really thank you! Much obliged.

  101. You are a great writer. Please keep it up!

  102. Paragraph writing is also a excitement, if you know afterward you can write if not it is difficult to write.

  103. Thank you for helping out, superb information. In case of dissension, never dare to judge till you ave heard the other side. by Euripides.

  104. Major thanks for the blog post. Fantastic.

  105. ugg sale ugg boots cheap ugg outlet stores genuine ugg boots cheap uggs uk bottes ugg pas cher cheap ugg boots sale goedkope uggs kopen

  106. When I look at your blog in Safari, it looks fine but when opening in Internet Explorer, it

  107. Wow, awesome blog layout! How long have you been blogging for? you made blogging look easy. The overall look of your website is great, let alone the content!

  108. Thanks for sharing, this is a fantastic blog article.Really looking forward to read more. Great.

  109. Simply a smiling visitant here to share the love (:, btw great pattern.

  110. my car charger is well made and very tough. i use it all the time a* a

  111. Looking around While I was browsing yesterday I noticed a excellent post about

  112. Regards for this rattling post, I am glad I observed this website on yahoo.

  113. Some really quality articles on this site, saved to bookmarks.

  114. you could have a fantastic weblog here! would you wish to make some invite posts on my weblog?

  115. There is noticeably a bundle to learn about this. I assume you made certain good factors in options also.

  116. Thanks again for the blog post.Really looking forward to read more. Keep writing.

  117. Thanks for the sen Powered by Discuz

  118. The play will be reviewed, to adrian peterson youth

  119. i wish for enjoyment, since this this web page conations genuinely fastidious funny data too.

  120. Im obliged for the blog article.Thanks Again. Keep writing.

  121. LOUIS VUITTON HANDBAGS LOUIS VUITTON HANDBAGS

  122. This is one awesome blog.Much thanks again. Awesome.

  123. The whole look of your web site is fantastic, let well as the content material! Excellent weblog right here! Additionally your site quite a bit up very fast!

  124. website and I ad like to find something more safe.

  125. This blog was how do I say it? Relevant!! Finally I have found something which helped me. Many thanks!

  126. There as certainly a great deal to learn about this issue. I really like all of the points you ave made.

  127. web browsers and both show the same outcome.

  128. of the subjects you write related to here. Again, awesome web site!

  129. The political landscape is ripe for picking In this current political climate, we feel that there as simply no hope left anymore.

  130. Now I am ready to do my breakfast, afterward having my breakfast coming yet again to read other news.

  131. Very good article.Really thank you! Really Cool.

  132. Im obliged for the article post.Really thank you! Keep writing.

  133. Motyvacija kaip tvai galt padti savo vaikams Gimtasis odis

  134. this, such as you wrote the e book in it or something.

  135. Preceding to you choose to create your own checklist to add an idea linked with what camping checklist ought to. Actually A listing can be better than what you need.

  136. You are my breathing in, I own few web logs and sometimes run out from brand . He who controls the past commands the future. He who commands the future conquers the past. by George Orwell.

  137. The Birch of the Shadow I feel there may possibly become a couple of duplicates, but an exceedingly handy list! I have tweeted this. Several thanks for sharing!

  138. There may be noticeably a bundle to find out about this. I assume you made certain nice points in features also.

  139. Thank you for your post.Really thank you! Cool.

  140. May just you please extend them a little from next time?

  141. What a fun pattern! It as great to hear from you and see what you ave sent up to. All of the projects look great! You make it so simple to this. Thanks

  142. love to write some material for your blog in exchange for a link back to mine.

  143. This blog is definitely cool and factual. I have discovered many interesting stuff out of this source. I ad love to visit it every once in a while. Cheers!

  144. Really wonderful information can be found on web blog.

  145. Thanks for the blog post.Thanks Again. click here

  146. Well, I don at know if that as going to work for me, but definitely worked for you! Excellent post!

  147. very good submit, i actually love this website, carry on it

  148. You have a very good layout for your blog i want it to use on my web page too

  149. logbook loan What is the best site to start a blog on?

  150. I wanted to start making some money off of my blog, how would I go about doing so? What about google adsense or other programs like it?.

  151. I value the post.Much thanks again. Awesome.

  152. Where can I locate without charge images?. Which images are typically careful free?. When is it ok to insert a picture on or after a website?.

  153. who these programs may be offered to not fake this will be the reason why such loans

  154. you are actually a just right webmaster. The website

  155. Really appreciate you sharing this blog.Much thanks again. Cool.

  156. I see that you are using WordPress on your blog, wordpress is the best.*:~-

  157. I really liked your post.Much thanks again. Cool.

  158. we came across a cool web-site which you might enjoy. Take a look should you want

  159. You have a very great layout for your blog i want it to make use of on my website also.

  160. This very blog is no doubt awesome additionally amusing. I have found many interesting stuff out of this source. I ad love to go back again and again. Cheers!

  161. Your style is so unique compared to other people I have read stuff from. Thank you for posting when you ave got the opportunity, Guess I all just book mark this site.

  162. This is a set of words, not an essay. you will be incompetent

  163. Major thankies for the blog. Keep writing.

  164. Thorn of Girl Very good information and facts could be discovered on this online blog.

  165. There may be noticeably a bundle to find out about this. I assume you made sure good points in features also.

  166. Thanks a lot for the post.Thanks Again. Really Cool.

  167. You have brought up a very wonderful details , thanks for the post.

  168. Great blog post. Keep writing.

  169. You are one talented writer thank you for the post.

  170. My brother suggested I might like this website. He was entirely right. This post truly made my day. You cann at imagine simply how much time I had spent for this information! Thanks!

  171. There is definately a lot to find out about this issue. I really like all the points you made.

  172. Wow! This can be one particular of the most useful blogs We ave ever arrive across on this subject. Basically Fantastic. I am also a specialist in this topic therefore I can understand your effort.

  173. You can definitely see your skills in the work you write. The sector hopes for more passionate writers such as you who are not afraid to mention how they believe. At all times go after your heart.

  174. Fantastic article post.Really thank you! Much obliged.

  175. Terrific paintings! This is the kind of info that are supposed to be shared around the net. Disgrace on Google for not positioning this put up higher! Come on over and visit my site. Thank you =)

  176. pretty beneficial stuff, overall I imagine this is worthy of a bookmark, thanks

  177. Very nice and informative.It is just i was looking for.

  178. This excellent website truly has all of the information and facts I wanted about this subject and didn at know who to ask.

  179. Wow! This could be one particular of the most beneficial blogs We have ever arrive across on this subject. Basically Wonderful. I am also a specialist in this topic so I can understand your effort.

  180. MANIC STREET PREACHERS I Think Ive Found It Shalala.ru

  181. Say, you got a nice blog.Really looking forward to read more. Really Cool.

  182. you will have an awesome blog here! would you prefer to make some invite posts on my blog?

  183. I loved your blog.Really looking forward to read more. Fantastic.

  184. Thank you for your article.Much thanks again. Keep writing.

  185. You have made some decent points there. I checked on the web for additional information about the issue and found most individuals will go along with your views on this site.

  186. Im grateful for the blog article. Much obliged.

  187. Really enjoyed this article post. Much obliged.

  188. This is very interesting, You are a very skilled blogger. I have joined your rss feed and look forward to seeking more of your excellent post. Also, I have shared your web site in my social networks!

  189. It as really a nice and helpful piece of info. I am glad that you just shared this helpful info with us. Please keep us informed like this. Thanks for sharing.

  190. “Fantastic article.Really thank you! Really Great.”

  191. Thank you for your article. Really Cool.

  192. I truly appreciate this blog article. Cool.

  193. Wow! This can be one particular of the most useful blogs We have ever arrive across on this subject. Actually Great. I am also an expert in this topic so I can understand your hard work.

  194. Thanks for sharing, this is a fantastic blog post.Much thanks again. Cool.

  195. Looking forward to reading more. Great post. Awesome.

  196. A round of applause for your blog article.Much thanks again. Much obliged.

  197. Really enjoyed this article.Really looking forward to read more. Awesome.:)

  198. Lea margot horoscope tarot de marseille gratuit divinatoire

  199. There is definately a lot to find out about this issue. I really like all the points you made.

  200. lose weight diet just beneath, are quite a few completely not related websites to ours, nevertheless, they are certainly worth going over

  201. Thank you for your article post.Really thank you! Much obliged.

  202. I think other site proprietors should take this web site as an model, very clean and wonderful user genial style and design, as well as the content. You are an expert in this topic!

  203. “I just want to say I’m all new to blogs and actually loved you’re web blog. Very likely I’m going to bookmark your site . You absolutely come with superb posts. Cheers for sharing your blog.”

  204. Wow, great blog post.Really thank you! Much obliged.

  205. kid suck pussy indeed, research is paying off. I located kid lick pussy video. So happy to have identified this article.. kid fuck

  206. Really appreciate you sharing this post.Really looking forward to read more. Keep writing.

  207. It as impressive that you are getting ideas from this article as well as from our dialogue made here.

  208. Very good blog article.Really looking forward to read more. Will read on…

  209. such detailed about my trouble. You are incredible!

  210. “Wow, awesome blog layout! How long have you been blogging for? you made blogging look easy. The overall look of your web site is magnificent, let alone the content!”

  211. Thanks a lot for the blog article.Much thanks again. Will read on

  212. P.S My apologies for getting off-topic but I had to ask!

  213. Thanks-a-mundo for the blog post.Thanks Again. Great.

  214. I visited a lot of website but I believe this one has something special in it in it

  215. Im obliged for the article post.Thanks Again. Much obliged.

  216. you might have a terrific blog right here! would you like to make some invite posts on my weblog?

  217. injure the child as nose during a tackle. Tracy says the animal still

  218. Wonderful paintings! This is the type of info that should be shared across the web. Shame on Google for no longer positioning this post higher! Come on over and consult with my site. Thank you =)

  219. You made some decent points there. I did a search on the subject matter and found most guys will go along with with your site.

  220. Wow! Thank you! I always wanted to write on my website something like that. Can I include a portion of your post to my site?

  221. I stumbledupon it I may come back yet again since i have book marked it.

  222. Very good post! We will be linking to this particularly great article on our site. Keep up the good writing.

  223. Thanks a lot for the blog.Really thank you! Fantastic.

  224. It as hard to find educated people in this particular subject, but you sound like you know what you are talking about! Thanks

  225. “My partner and I stumbled over here coming from a different page and thought I may as well check things out. I like what I see so i am just following you. Look forward to going over your web page again.”

  226. This is the worst write-up of all, IaаАа’б‚Т€ТšаЂаŒаАа’б‚Т€ТžаБТžve read

  227. It’а†s really a cool and helpful piece of info. I am glad that you simply shared this useful information with us. Please keep us up to date like this. Thank you for sharing.

  228. Say, you got a nice blog post.Thanks Again. Want more.

  229. Wow, great article post.Really looking forward to read more. Really Cool.

  230. Im grateful for the post.Much thanks again. Much obliged.

  231. It as difficult to find well-informed people in this particular subject, but you sound like you know what you are talking about! Thanks

  232. is equally important because there are so many more high school julio jones youth jersey players in the

  233. Just Browsing While I was surfing today I noticed a great article about

  234. Thanks for sharing, this is a fantastic blog article.Really looking forward to read more. Keep writing.

  235. Thanks for fantastic info I was searching for this info for my mission.

  236. Very interesting subject , thankyou for posting.

  237. When some one searches for his essential thing, so he/she desires to be available that in detail, therefore that thing is maintained over here.

  238. Right here is the perfect webpage for everyone who would like to understand this topic.

  239. “Great, thanks for sharing this blog article.Much thanks again. Really Great.”

  240. Very informative blog article. Will read on…

  241. Very nice write-up. I absolutely love this website. Thanks!

  242. I truly appreciate this blog article.Thanks Again. Awesome.

  243. Im thankful for the blog.Really thank you! Awesome.

  244. Really enjoyed this post. Want more.

  245. I think other site proprietors should take this website as an model, very clean and wonderful user genial style and design, as well as the content. You are an expert in this topic!

  246. I really liked your blog article.Much thanks again. Will read on…

  247. say it. You make it entertaining and you still care for to keep it smart.

  248. Thank you for your blog article.Really thank you! Much obliged.

  249. Way cool! Some very valid points! I appreciate you writing this post and also the rest of the site is really good.

  250. wow, awesome blog post.Really thank you! Really Cool.

  251. Valuable info. Lucky me I found your web site by chance, and I am surprised why this coincidence did not happened earlier! I bookmarked it.

  252. It indeed does It indeed does take quite some time to find great information like this. Thank you very much.

  253. Very informative blog article.Thanks Again. Keep writing.

  254. There is certainly a great deal to find out about this issue. I love all of the points you made.

  255. Im grateful for the blog.Really thank you! Great.

  256. This particular blog is really cool additionally amusing. I have found helluva handy advices out of this source. I ad love to visit it over and over again. Thanks a lot!

  257. I’ve bookmarked it in my google bookmarks.

  258. Thanks for the article post.Really looking forward to read more. Awesome.

  259. This is one awesome blog article.Really looking forward to read more. Much obliged.

  260. Say, you got a nice article.Really thank you! Much obliged.

  261. This particular blog is obviously awesome and also factual. I have picked a bunch of helpful tips out of it. I ad love to go back again and again. Thanks a lot!

  262. Awesome blog article.Thanks Again. Will read on…

  263. Really appreciate you sharing this blog.Really thank you! Really Great.

  264. Well I definitely liked reading it. This information offered by you is very constructive for proper planning.

  265. I used to be suggested this website by way of my cousin.

  266. Major thankies for the article post.Thanks Again. Will read on

  267. This unique blog is no doubt educating as well as diverting. I have chosen a lot of helpful stuff out of it. I ad love to go back every once in a while. Thanks a bunch!

  268. Im thankful for the blog post.Really looking forward to read more. Will read on…

  269. Appreciate you sharing, great blog article.Thanks Again. Keep writing.

  270. Thanks again for the blog.Much thanks again. Really Cool.

  271. Major thankies for the article post. Awesome.

  272. I was recommended this website by my cousin. I am not sure whether this post is written by him as no one else know such detailed about my problem. You are amazing! Thanks!

  273. This info is invaluable. When can I find out more?

  274. Looking around While I was surfing yesterday I noticed a great article about

  275. It is hard to uncover knowledgeable individuals with this topic, nonetheless you look like there as extra that you are referring to! Thanks

  276. Great, thanks for sharing this blog article.Thanks Again. Great.

  277. Really excellent info can be found on website.

  278. Very good blog post.Really thank you! Really Great.

  279. Major thankies for the blog article.Really looking forward to read more. Keep writing.

  280. Pretty! This was an incredibly wonderful article. Thank you for providing these details.

  281. Thanks for writing such a interesting article, I stumbled onto your blog and read a few posts. I like your style of writing

  282. Virtually all of the comments on this blog dont make sense.

  283. IaаАа’б‚Т€ТšаЂаŒаАа’б‚Т€ТžаБТžll complain that you have copied materials from another source

  284. thoroughly mixed. Promotional merchandise is a great approach to advertise your organization.

  285. I value the article.Thanks Again. Much obliged.

  286. Simply a smiling visitant here to share the love (:, btw outstanding style and design.

  287. What as up i am kavin, its my first occasion to commenting anywhere, when i read this paragraph i thought i could also make comment due to this sensible piece of writing.

  288. I really liked your article. Awesome.

  289. I appreciate you sharing this blog article.Really looking forward to read more. Will read on…

  290. Thanks for sharing this fine write-up. Very inspiring! (as always, btw)

  291. Rattling excellent information can be found on web blog.

  292. This is one awesome blog article.Really looking forward to read more. Will read on

  293. Regards for helping out, wonderful information. Nobody can be exactly like me. Sometimes even I have trouble doing it. by Tallulah Bankhead.

  294. This is very interesting, You are a very skilled blogger. I ave joined your feed and look forward to seeking more of your excellent post. Also, I have shared your website in my social networks!

  295. They might be either affordable or expensive (but solar sections are certainly worth considering) based on your requirements

  296. Outstanding story there. What occurred after? Take care!

  297. I value the blog.Much thanks again. Fantastic.

  298. Very good blog. Really Great.

  299. I just want to say I’m all new to weblog and certainly liked this blog site. Almost certainly I’m planning to bookmark your website . You really come with really good well written articles. Thank you for revealing your website.

  300. It is best to take part in a contest for top-of-the-line blogs on the web. I will suggest this web site!

  301. Way cool! Some extremely valid points! I appreciate you writing this write-up and the rest of the website is also really good.

  302. Just wanna admit that this is invaluable , Thanks for taking your time to write this.

  303. Muchos Gracias for your blog article.Really looking forward to read more. Really Cool.

  304. I cannot thank you enough for the article post.Really looking forward to read more. Great.

  305. Way cool! Some extremely valid points! I appreciate you writing this write-up and also the rest of the website is also very good.

  306. pretty handy stuff, overall I believe this is well worth a bookmark, thanks

  307. whoah this weblog is excellent i really like reading your articles. Keep up the good work! You already know, a lot of persons are looking round for this information, you could help them greatly.

  308. I think that what you published made a ton of sense. However,

  309. motorcycle accident claims I started creating templates, but I don at know how to make demos in my Joomla website, for my visitors to test them..

  310. I value the article.Really looking forward to read more. Awesome.

  311. The Best Supplements for Men To Take Your Regime Including to my diet regime has given a boost to my fitness routine

  312. I truly appreciate this article.Really looking forward to read more. Really Great.

  313. Major thankies for the article.Really thank you!

  314. I truly enjoy looking through on this internet site, it holds excellent content. Beware lest in your anxiety to avoid war you obtain a master. by Demosthenes.

  315. Very good post. I will be experiencing a few of these issues as well..

  316. See my scam i post here for get backlink

  317. Really enjoyed this article.Really thank you!

  318. Im obliged for the blog article.Really thank you! Great.

  319. Thanks a lot for the blog article. Cool.

  320. This is one awesome blog post.Much thanks again. Cool.

  321. Post writing is also a fun, if you know afterward you can write or else it is complex to write.

  322. Si vous etes interesse, faites le pas et contactez un des mediums qui fait partie de notre centre d aastrologie et laissez-vous predire votre futur.

  323. Wow, this post is pleasant, my younger sister is analyzing these kinds of things, thus I am going to tell her.

  324. Really appreciate you sharing this blog.Really looking forward to read more. Keep writing.

  325. Keep up the superb piece of work, I read few articles on this web site and I think that your web blog is very interesting and has got sets of great info.

  326. Say, you got a nice article post.Much thanks again. Fantastic.

  327. You made a few nice points there. I did a search on the topic and found the majority of folks will go along with with your blog.

  328. Major thankies for the article.Much thanks again. Will read on

  329. I truly appreciate this blog article.Really thank you!

  330. post and if I could I wish to suggest you few interesting

  331. Major thanks for the blog post.Much thanks again. Awesome.

  332. Thanks again for the blog.Really looking forward to read more. Fantastic.

  333. I really liked your blog post.Really thank you! Really Great.

  334. with something like this. Please let me know if you run into anything.

Bir cavab yazın

Your email address will not be published.